تحولات زمانی بین دو دوره قاجاریه و پهلوی اول همراه با تحولات مختلفی نظیر تغییر برخی از ابعاد فرهنگ، اقتصاد، معیشت و شیوه سکونت بوده است که تمامی جوانب زندگی جامعه آن زمان را تحت تاثیر خود قرار داده است. به تبع این عوامل، معماری و شهرسازی گرگان نیز تحت تاثیر و تحول قرار گرفته است. این تحولات منجر به تنوع و تغییر گونههای معماری خانهها در برهه زمانی دوره قاجاریه، دوره گذار از قاجاریه به پهلوی اول و دوره پهلوی اول شده است. گونه های مختلف مسکونی در بر گیرنده شیوههای متنوع از زندگی هستند و هر یک نوعی کارکرد و استفاده متنوع از فضا را دارا میباشند. دوره قاجاریه همچنان وامدار روح سنت و فرهنگ دوره های گذشته است و در کالبد معماری خود نیز آنرا به نمایش میگذارد. در این دوره علیرغم تحول در معماری حکومتی و کاخ سازی به شیوه غربی، خانهسازی و ساخت بناهای مذهبی نظیر مساجد و مدارس در ادامه معماری گذشته ساخته میشدند و معماری خانه به حد اعلای خود از لحاظ کیفیت فضایی میرسیده است به طوری که این دوره را میتوان دوره خانهسازی نامید.
دوره پهلوی اول مظاهر مختلف غربگرایی را در سیاست و حاکمیت خود به نمایش میگذارد. این تحولات ابتدا در خیابانکشیها و بافت تاریخی شهری روی داد و بسیاری از معابر گذشته شهری را از میان برد و سپس وارد معماری حکومتی شد. معماری پهلوی اول شامل مشخصاتی چون، صلابت، نظامیگری، عمودگرایی، تزیینات غربی و باستانگرایی میباشد. این تحولات پس از چندی عرصه خصوصی زندگی را نیز متأثیر از خود قرار داد و منجر به دگرگونی معماری خانه شد و معماری خانه از ساختار درونگرا کمکم به ساختار برونگرا و با جزئیات و اجزاء غربی تغییر یافت. تحولات روی داده، گونههای متفاوت خانه را در این دوره نسبت به دوره قاجاریه در شهر گرگان ایجاد کرده است. لذا بجاست در این پژوهش، روند این تحولات و تغییر و تبدل گونههای خانه از دوره قاجاریه تا پهلوی اول شناسایی و ویژگیهای معماری این دوره گذار مورد مطالعه دقیق قرار گیرد.یافتههای حاصل از فرایند گونهشناسانه موراتوریها: موراتوریها 3 گونه خانه که شامل گونههای قاجاریه، خانههای در حال گذار از قاجاریه به پهلوی اول و گونههای خانههای پهلوی اول هستند، شناسایی شد.
1-خانه های قاجاریه: گونه اول تحت عنوان خانههای گسترده و چند حیاطه و گونه دوم خانه های مستقل و تک حیاطه هستند. در گونه اول خانههای قاجاریه، زندگی چند خانواری، درونگرایی، الگوی حیاط مرکزی و تفکیک فضای خدماتی، مهماننشین و خصوصی ازویژگیهای بارز این الگو است. خانه های رضاقلینژاد، باقری، محمد تقی تقوی و شفیعی در این گونه قرار گرفتند.گونه دوم با یک حیاط مرکزی و به صورت درونگرا است و ساکنین به صورت تک خانواری زندگی میکنند. خانههای مفیدیان، کلانتری و امیر لطیفی در دسته خانههای تک حیاط مرکزی قرار دارند.
2-خانههای دوره گذار: خانهها در این دوره کوچکتر شدهاند و دارای ساختاری نیمه درونگرا در دوره قاجاریه و در اوایل پهلوی اول نیمه برونگرا هستند. گونه اول مربوط به خانههایی با ساختار خطی در اواخر دوره قاجاریه نظیر خانه ابراهیم شیرنگی است. گونه دوم خانههای اوایل پهلوی اول هستند، این خانهها دارای ساختاری نیمه برونگرا، با ارتفاع کم دیوارها هستند و سازماندهی پلان خانه به شکل متمرکز با هال مرکزی میباشد. خانههای حسین تقوی و کیا در این گونه قرار گرفتند.
3-خانه های دوره پهلوی اول: خانههای این دوره نیز به دو گروه کوچکتر تقسیم میشوند. خانههای اوایل پهلوی اول به شکل خانه باغ و نیمه برونگرا. سازماندهی فضایی این خانهها به شکل هال مرکزی و اتاقهایی است که در اطراف آن سازماندهی شدهاند. نکته مهم خانههای این دوره ادغام فضای خصوصی و عمومی خانه با هم و از بین رفتن عناصر سنتی معماری قاجاریه نظیر هشتی، حیاط مرکزی، پیشطاق است. گونه دوم این خانهها مربوط به اواخر پهلوی اول است. این خانهها دارای ساختاری کاملا برونگرا، تفکیک کامل حیاط از فضای بسته خانه و پنجرههای عریض و بازشوهای وسیع رو به معبر اصلی میباشند. تزیینات غربی نیز در نمای خانههای این دوره قابل مشاهده است.
یافتههای حاصل از نحو فضا: با قرار دادن گونههای خانههای قاجاریه، دوره گذار و پهلوی اول در در مدل شبیههای نحو فضا مشخص شد که تفاوت عمده در سازمان اجتماعی خانه به وجود آمده است. فضای ورودی در دوره پهلوی اول نسبت به قاجاریه بیشترین کنترل بصری را دارد و کاملا در کنترل ناظر از بیرون خانه قرار گرفته است. حیاط خانه در دوره قاجاریه بیشترین اتصال را با فضای اطراف برقرار میکرد و بیشترین همپیوندی در حیاط و پس از آن در فضای مهماننشین خانه شناسایی شد. در دوره پهلوی اول علیرغم همپیوندی بالای حیاط میزان اتصال کاهش یافته و بیشترین میزان اتصال مربوط به هال مرکزی خانه است. فضای مهماننشین و خصوصی خانه دارای یک میزان مشخص از عمق هستند و تنها بخش خانهها در دو دوره قاجاریه و پهلوی اول که شاخصههای شبیهسازی نحو فضا در آنها تقزیبا مشترک بود فضای خداماتی خانه نظیر حمام، مطبخ، انبار و سرویس بهداشتی بودند. این فضاها در دوره پهلوی اول همچنان همانند دوره قاجاریه در یک مرز مشخص نسبت به سایر فضاهای خانه قرار داشتند.
دیدگاه خود را ثبت کنید